Laniakea

Kanser, vücudun bazı hücrelerinin kontrolsüz bir şekilde büyüdüğü ve vücudun diğer kısımlarına yayıldığı bir hastalıktır.

Kanser, trilyonlarca hücreden oluşan insan vücudunun hemen hemen her yerinde başlayabilir. Normalde, insan hücreleri vücudun ihtiyaç duyduğu gibi yeni hücreler oluşturmak için büyür ve çoğalır. Hücreler yaşlandığında veya hasar gördüklerinde ölürler ve yeni hücreler yerini alır. Bazen bu düzenli işlem bozulur ve anormal veya hasarlı hücreler büyür ve çoğalmamaları gerektiğinde çoğalır. Bu hücreler doku parçaları olan tümörler oluşturabilir. Tümörler kanserli olabilir veya kanserli olmayabilir (benign).

Kanserli tümörler yakındaki dokulara yayılır veya istila eder ve yeni tümörler oluşturmak için vücuttaki uzak yerlere seyahat edebilir (metastaz). Kanserli tümörlere malign tümörler de denebilir. Benign tümörler yakındaki dokulara yayılmaz veya istila etmez, çıkarıldığında genellikle geri büyür. Bununla birlikte, benign tümörler bazen oldukça büyük olabilir. Bazıları ciddi semptomlara neden olabilir veya beyindeki benign tümörler gibi hayatı tehdit edebilir.

Kanser Hücreleri ve Normal Hücreler Arasındaki Farklılıklar

Kanser hücreleri birçok yönden normal hücrelerden farklıdır. Örneğin, kanser hücreleri:

• Onlara büyümelerini söyleyen sinyallerin yokluğunda büyür. Normal hücreler sadece bu tür sinyalleri aldıklarında büyür.
• Normalde hücrelere bölünmeyi veya ölmeyi söyleyen sinyalleri görmezden gelir.
• Yakındaki alanlara istila eder ve vücudun diğer alanlarına yayılır. Normal hücreler diğer hücrelerle karşılaştıklarında büyümeyi bırakır ve çoğu normal hücreler vücutta hareket etmez.
• Kan damarların tümörlere doğru büyümesi gözlenir. Bu kan damarları tümörlere oksijen ve besin sağlar ve atık ürünleri tümörlerden çıkarır.
• Bağışıklık sisteminden saklanır. Bağışıklık sistemi normalde hasarlı veya anormal hücreleri ortadan kaldırır.
• Bağışıklık sistemini kanser hücrelerinin hayatta kalmasına ve büyümesine yardımcı olmak için kandırır. Örneğin, bazı kanser hücreleri bağışıklık hücrelerini tümörü saldırmak yerine korumaya ikna eder.
• Kromozomların kopyaları ve kromozom parçalarının silinmesi gibi çoklu değişiklikler oluşturur. Bazı kanser hücreleri normal kromozom sayısının iki katına sahiptir.
• Normal hücrelerden farklı besin türlerine güvenir. Ek olarak, bazı kanser hücreleri besinlerden enerji dönüşümünü çoğu normal hücreden farklı bir şekilde yapar. Bu, kanser hücrelerinin daha hızlı büyümesine izin verir.

Çoğu zaman, kanser hücreleri bu anormal davranışlara o kadar büyük güvenirler ki onlarsız hayatta kalamazlar. Araştırmacılar, kanser hücrelerinin anormal özelliklerini hedefleyen tedaviler geliştirerek bu durumdan yararlanır. Örneğin, bazı kanser tedavileri kan damarlarının tümörlere doğru büyümesini önler ve esasen gerekli besinlerin tümöre ulaşımını engelleyerek tümörü aç bırakır.

Kanser Nasıl Gelişir?

Kanser genetik bir hastalıktır, yani hücrelerimizin işlevini kontrol eden genlerde, özellikle nasıl büyüdüklerini ve böldüklerini kontrol eden genlerde değişikliklerden kaynaklanır.

Kansere neden olan genetik değişiklikler olabilir çünkü:

• Hücreler bölündükçe meydana gelen hatalar olabilir.
• Tütün dumanındaki kimyasallar ve güneşten gelen ultraviyole ışınları gibi çevredeki zararlı maddeler sebebiyle DNA zarar görebilir.
• Ebeveynlerden miras alınabilir.

Vücut normalde kanserli hücresine dönüşmeden önce hasarlı DNA’ya sahip hücreleri ortadan kaldırır. Ancak bedenin bunu yapma yeteneği yaşlandıkça düşer. Bu, yaşamın ilerleyen dönemlerinde daha yüksek kanser riski olmasının nedeninin bir parçasıdır.

Her kişinin kanserinin benzersiz bir genetik değişiklik kombinasyonu vardır. Kanser büyümeye devam ettikçe ek değişiklikler gerçekleşecektir. Aynı tümör içinde bile, farklı hücrelerin farklı genetik değişiklikleri olabilir.

Kansere Neden Olan Gen Türleri

Kansere katkıda bulunan genetik değişiklikler, üç ana gen tipini etkileme eğilimindedir: proto-onkogenler, tümör baskılayıcı genler ve DNA onarım genleri.

Proto-onkogenler normal hücre büyümesi ve bölünmesinde rol oynar. Bununla birlikte, bu genler belirli şekillerde değiştirildiğinde veya normalden daha aktif olduğunda, kansere neden olan genler (veya onkogenler) haline gelebilir, bu da hücrelerin büyümemeleri gerektiğinde büyümesine ve hayatta kalmasına izin verebilir.

Tümör baskılayıcı genler, hücre büyümesinin ve bölünmenin kontrol edilmesinde de rol oynar. Tümör baskılayıcı genlerde belirli değişikliklere sahip hücreler, kontrolsüz bir şekilde bölünebilir.

DNA onarım genleri hasarlı DNA’nın sabitlenmesinde rol oynar. Bu genlerde mutasyonları olan hücreler, diğer genlerde ek mutasyonlar geliştirme ve kromozomların ve kromozom kısımlarının silinmesi gibi değişiklikler geliştirme eğilimindedir. Bu mutasyonlar hücrelerin kanserli olmasına neden olabilir.

Bilim insanları kansere yol açan moleküler değişiklikler hakkında daha fazla şey öğrendikçe bazı mutasyonların birçok kanser türünde yaygın olarak meydana geldiğini bulmuşlardır. Şimdi kanserde bulunan gen mutasyonlarını hedefleyen birçok kanser tedavisi var.

Kanser Yayıldığında

İlk olarak vücutta oluştuğu yerden başka bir yere yayılan kansere metastatik kanser denir. Kanser hücrelerinin vücudun diğer kısımlarına yayılma işlemine metastaz denir. Metastatik kanser, orijinal veya birincil kanserle aynı isme ve aynı tür kanser hücrelerine sahiptir. Örneğin, akciğerde metastatik bir tümör oluşturan meme kanseri, akciğer kanseri değil metastatik meme kanseridir.

Bir mikroskop altında, metastatik kanser hücreleri genellikle orijinal kanserin hücreleriyle aynı görünür. Ayrıca, metastatik kanser hücreleri ve orijinal kanserin hücreleri genellikle spesifik kromozom değişikliklerinin varlığı gibi ortak bazı moleküler özelliklere sahiptir.

Bazı durumlarda, tedavi metastatik kanseri olan insanların yaşamlarını uzatmaya yardımcı olabilir. Diğer durumlarda, metastatik kanser tedavisinin birincil amacı, kanserin büyümesini kontrol etmek veya neden olduğu semptomları hafifletmektir.

Kanser Olmayan Doku Değişiklikleri

Vücudun dokularındaki her değişiklik kanser değildir. Bununla birlikte, tedavi edilmezlerse bazı doku değişiklikleri kansere dönüşebilir. İşte kanser olmayan ancak bazı durumlarda kanser haline gelebilecekleri için izlenen bazı doku değişiklikleri örnekleri:

• Hiperplazi, bir doku içindeki hücreler normalden daha hızlı çoğaldığında ve ekstra hücreler biriktiğinde ortaya çıkar. Bununla birlikte, hücreler ve dokunun organize olma şekli bir mikroskop altında hala normal görünmektedir. Hiperplazi, kronik tahriş de dahil olmak üzere çeşitli faktörler veya durumlardan kaynaklanabilir.
• Displazi hiperplaziden daha gelişmiş bir durumdur. Displazide ekstra hücrelerin birikmesi de vardır ancak hücreler anormal görünür ve dokunun örgütlenmesinde değişiklikler var. Genel olarak, hücreler ve doku ne kadar anormal olursa kanser olma şansı o kadar artar. Bazı displazi türlerinin izlenmesi veya tedavi edilmesi gerekebilir. Mesela displastik bir nevüsün, çoğu olmasa da bazısı melanoma dönüşebilir.
• Karsinom in situ daha gelişmiş bir durumdur. Bazen evre 0 kanseri olarak adlandırılsa da kanser değildir çünkü anormal hücreler yakındaki dokuyu kanser hücrelerinin yaptığı gibi istila etmez. Ancak yerinde bazı karsinomlar kanser haline gelebileceğinden genellikle tedavi edilir.

100’den fazla kanser türü vardır. Kanser türleri genellikle kanserlerin oluştuğu organlar veya dokular için adlandırılır. Örneğin, akciğer kanseri akciğerde başlar ve beyin kanseri beyinde başlar. Kanserler ayrıca, epitelyal hücre veya skuamöz hücre gibi onları oluşturan hücre tipi ile de tarif edilebilir.

Kanserden korunmanın çok önemli olmasına ek olarak; hastalık oluştuğunda da erken tanı koymak, sağ kalım oranını önemli ölçüde artırmaktadır. Bu nedenle, kanserden korunmak ve erken tanının sağladığı avantajlardan faydalanmak için düzenli tarama testlerini yaptırmanız önemlidir.

Taramanızı ihmal etmeyin.

4 Şubat Dünya Kanser Günü Kutlu Olsun.

Referans:

• What Is Cancer? was originally published by the National Cancer Institute.
• https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/kanser-taramalari